In 1912 verplaatste Werkspoor vanuit Amsterdam belangrijke onderdelen van haar fabriek naar Zuilen. Op een locatie aan het toenmalige Merwedekanaal ontstond een groot complex aan fabrieken en werkplaatsen. Werkspoor is in 1983 volledig gesloten. Er resteren nog verschillende industriële panden.

Utrecht Werkspoor-kwartier luchtfoto uit 1964

Het Werkspoorkwartier in 1964

In 1827 richtten Van Vlissingen & Dudok van Heel de Fabriek van Stoom- en Andere Werktuigen op. In 1850 is het de grootste machinefabriek in Nederland met honderden medewerkers. Afnemende bedrijven waren suikerfabrieken, gasfabrieken, rijstpelmolens, stoomspinnerijen en scheepvaart. Groot concurrent in die tijd was de Utrechtse fabriek van Verloop/De Waal, later als Utrechtse ijzergieterij overgenomen door de familie Smulders. In 1843 werden ook de eerste ijzeren schepen gebouwd. De productie is de eerste drie jaren al circa 50 stuks, o.a. veel sleepboten. De productie werd ook uitgebreid met treinmaterieel en bruggenbouw.

Utrecht Werkspoor advertentie uit 1941

Utrecht Werkspoor advertentie uit 1941

In 1890 kwam het bedrijf in de problemen en ze werd vanaf 1891 voortgezet met financiële hulp van de machinefabriek Stork onder de naam Nederlandsche Fabriek van Werktuigen en Spoorwegmaterieel, in de volksmond al snel Werkspoor genoemd. Het bedrijf was indertijd gespecialiseerd in scheepsmotoren, bruggenbouw, spoorwagons en niet veel later ook locomotieven. Het bedrijf groeide enorm door een stroom orders uit Nederland en het buitenland. In 1912 moest de uitbreiding buiten Amsterdam plaatsvinden. In de gemeente Zuilen werd een terrein aangekocht, aan het toenmalige Merwedekanaal kwam de vestiging Utrecht, het was dertig hectare groot.

De vestiging Utrecht startte in 1914 met de productie van spoorwagons, treinen en trams en de fabricage van stalen bruggen. Voor de medewerkers kwamen huizen in het nieuwe Elinkwijk en Zuilen. Enkele jaren later ging de smederij en de ijzergieterij over van Amsterdam naar Utrecht inclusief de daarbij horende modelmakerij. Naast de treinen, bruggen en ijzergietwerk omvatte de productie autobussen, trams en metrostellen. In de jaren van de wederopbouw bereikte het bedrijf haar grootste omvang. Na de omvangrijke herstel werkzaamheden in de jaren na de oorlog had het bedrijf capaciteit voor nieuwe activiteiten. In de jaren 1950 breidde de fabriek uit met de fabricage van staalconstructies, industriële installatietechniek en apparatenbouw. Daarvoor werden, door lastechnieken noodzakelijk, nieuwe hallen gebouwd.

Utrecht Tractieweg - montagehal Werkspoor - Werkspoorkathedraal

De Werkspoorkathedraal – fabricage van apparaten en bruggen

Door het fuseren met andere Stork deelnemingen tot de Verenigde Machinefabrieken in 1954 groeide het bedrijf in de jaren die volgden nog verder. Ondanks nog enkele grote orders werd in 1969 duidelijk dat Werkspoor in de problemen zat, vooral door de toenemende concurrentie uit goedkoper producerende Europese landen. De binnenlandse markt was onvoldoende en de markt in veel andere landen werd ook nog eens afgeschermd. In 1972 sloot de afdeling voor het rollend materieel. In 1977 was het gebeurt met de ijzergieterij en in 1983 sloot de afdeling apparatenbouw.

Op het voorheen zo grote fabrieksterrein zijn een zestal gebouwen bewaard gebleven. De montagehallen van de afdeling apparatenbouw zijn daarvan het imposantst met de bovenkatkranen van 15-, 30- en 80 ton. Het voormalige transformatorgebouw is het oudste uit 1913, evenals de eigen insteekhaven met brug. De hal van de machinale voorbewerking is in 1964 vernieuwd en heeft nog een wand met staalconstructie uit 1915. Het gebouw voor de ontwerpafdelingen op de Vlampijpstraat zijn nu ateliers. Het ontspanningsgebouw uit 1939 heeft het langs haar schoorsteen gehouden, die zijn er helaas op het gehele terrein niet meer.

Utrecht Tractieweg hal Werkspoor impressie toekomstplan

Impressie bureau MONK met links het transformatorgebouw, nog zonder restaurant aan de haven

Het Werkspoorkwartier is in de periode 1975-1985 herbestemd voor bedrijven. Daarvoor heeft de gemeente een nieuw stratenplan aangelegd en terreinen uitgegeven. In 2012 heeft de gemeente een nieuwe ontwikkelingsvisie voor dit terrein goedgekeurd. Aangemoedigd wordt de vestiging van meer creatieve bedrijvigheid. Dat is mede van invloed geweest op de nieuwe ontwikkeling die de Werkspoorkathedraal en de voorbewerkingshal van Werkspoor doormaken.

Datering 1913-1970
Adres Tractieweg-Keulsekade, Tractieweg 41, Tractieweg 50, Vlampijpstraat 50, Vlampijpstraat 74-76, Vlampijpstraat 79, Werkspoorplein, Gietijzerstraat 3-5, Lessepsbuurt / De Lessepsstraat, Stephensonstraat e.o.; allen te Utrecht
Soort industrieel complex met gebouwen van cultuurhistorische waarde
Trefwoord aan water en spoor verbonden en centraal in het land gelegen bedrijvigheid
Utrecht Tractieweg Voorbewerkingshal Werkspoor straks bierbrouwerij De Leckere

Werkspoorkwartier – de voorbewerkingshal aan de Tractieweg. In 2018 verhuist Brouwerij De Leckere naar dit pand.

Delen:Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageShare on Google+Email this to someone
Tagged on: