Utrecht is spoorwegstad sinds 1843 door de komst van de eerste spoorlijn in de stad en sinds 1919 door de samenvoeging van de spoorweg bedrijven tot de NS met als hoofdzetel Utrecht. De vele lijnen die inmiddels een knooppunt van Utrecht maakten, maakten de stad een geschikte locatie voor spoorwerkplaatsen. Van die werkplaatsen staan er nog vele aan de 2e Daalsedijk. Allen gaan een nieuwe toekomst krijgen.

Concordiastraat 80 2e Daalsedijk - vm reparatieloods interieur

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) veroorzaakte schaarste aan grondstoffen en materialen, maar leidde tot de verregaande samenwerking tussen de twee grootste spoorwegmaatschappijen: de Hollandsche Spoorweg Maatschappij (HSM) en de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen MESS, daarna bekend als de Nederlandse Spoorwegen (NS). De kantoren kwamen in Utrecht aan het Moreelsepark. De machineparken van beide maatschappijen voegden ze in 1920 samen. De bestaande werkplaatsen in Utrecht werden gesaneerd en geconcentreerd aan de 2e Daalsedijk. In de jaren daarna zette de belangrijke overgang van stoom- naar dieseltractie in.

Utrecht spoorweg werkplaatsen 2e Daalsdeijk ConcordiastraatIn Utrecht staat het terrein nu bekend als de Cartesius driehoek. Het gebied ligt strategisch tussen spoorlijnen naar Amsterdam, Amersfoort, Gouda, Arnhem en Den Bosch. Aan de 2e Daalsedijk stonden om die reden al verschillende gebouwen voor de spoorwegen. Hier werden vooral wagens gefabriceerd en gerepareerd.

In 1887 begon de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM-later HSM) op 2e Daalsedijk 4 met een wagenmakerij, schilderswinkel en zadelmakerij. De MESS had sinds 1892 op nummer 6 een wagenmakerij, schilderswerkplaats, zadelmakerij en ‘bureaux’. In 1905 werd een reparatiewerkplaats gebouwd, later was dit de werkplaats voor bovenleidingmateriaal: portalen, staalconstructiedelen etc.. Verderop aan de 2e Daalsedijk 14 staat sinds 1905 een bovenbouwwerkplaats voor de spoorwegen, er werden vooral wissels gefabriceerd. Om de gebouwen per trein te bereiken ontstond een groot emplacement aan spoorlijnen.

Na bewust beleid voor verplaatsing van de activiteiten ontstond een geleidelijke leegstand van de gebouwen. In 2008 is een cultuurhistorische inventarisatie verschenen op initiatief van de afdeling erfgoed van de gemeente Utrecht. Uit de inventarisatie bleek het belang voor het behoud van het industrieel erfgoed. De publieks-rapportage is te downloaden onder de link. Helaas zijn veel spoorlijnen op het terrein in 2011 opgeruimd. In 2013 is zelfs een grote werkplaats gesloopt. Grote delen van het terrein zijn sindsdien leeg. Visies over herontwikkeling van het gebied zijn de afgelopen jaren gesneuveld.

In 2014 heeft eigenaar NS Stations een nieuw plan gepresenteerd. Op aandringen van de gemeente Utrecht worden alle cultuurhistorische spoorwerkplaatsen behouden. Met de kantoren die nog in gebruik zijn, gaat een gebied voor werken en wonen ontstaan, zonder hekken in een open verbinding met de buurt. De vrije terreinen daar omheen worden geleidelijk herontwikkeld. Langs de sporen komen hogere nieuwe woongebouwen en naar de woonwijk wordt met laagbouw aangesloten. Alle waardevolle werkplaatsen gaan een nieuwe bestemming krijgen!

De te behouden gebouwen met cultuurhistorische waarde zijn:

  • een wagenmakerij, schilderswinkel en zadelmakerij voor de Nederlandsche Centraal Spoorweg Maatschappij NCS (1887)
  • een wagenmakerij, schilderswerkplaats zadelmakerij en bureaux van de MESS (1892)
  • de bovenbouwwerkplaats met ketelhuis incl ketels, de schoorsteen is afgebroken (1905) met transformatorgebouw (1925-1940) en onderdelenwerkplaats (1945-1960)
  • een laboratoriumgebouw, voortgekomen uit het keuringsbureau van de spoorwegen, het ‘NS-lab'(1945-1960)
  • een telegraafwerkplaats van de MESS met in 1951 een instrumentmakerij; in 2013 wel gemeentelijk monument geworden (1905)
  • een reparatieloods, later noodbestrijdingsdienst van de MESS, verhoogd in 1934 (1891-1934)
Datering 1887, 1892, 1905, 1925 en 1945
Adres 2e Daalsedijk 4, 6, 8 en 14, Concordiastraat 67, 67a en 80, 3551 EJ Utrecht; op de foto’s 2e Daalsedijk 6 (foto boven) en 14 (2 foto’s onder), Concordiastraat 80 (foto midden)
Soort industriële omgeving en gebouwen van cultuurhistorische waarde
Trefwoord aan spoor verbonden bebouwing en bedrijvigheid
Delen:Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageShare on Google+Email this to someone
Tagged on: