Het Merwedekanaal is een grotendeels gave kanaalinfrastructuur uit het einde van de 19e eeuw, begin 20e eeuw. Het is ook een restant van een belangrijke levensader. De infrastructuur bestaat uit sluiscomplexen, bruggen en dienstwoningen. Diverse kanaal gebonden industrie heeft er zich gevestigd.

Ensemble Merwedekanaal Utrecht

In de economische groeiperiode van de tweede helft van de 19e eeuw lag eerst het accent op het investeren in spoorwegen. De spoorwegen zijn er in die tijd voor personen en goederen. Vooral het goederenverkeer naar Duitsland wordt er mee bediend. Maar Nederland met zijn water en schepen geeft voor massa-goederen de voorkeur aan het schip. De schepen groeien mee met de motorisering, aanvankelijk met stoom sleepbootjes. De bestaande verbinding tussen Amsterdam en Duitsland voldeed niet meer, ze ging nog via de Vecht en de Keulse vaart naar Vreeswijk. Een ambitieus plan ontstond: een nieuw kanaal van Amsterdam via Utrecht naar Vreeswijk en vervolgens van Vianen naar de Boven-Merwede bij Gorcum. Het besluit is in 1881 genomen en in 1892 was het zover: de eerste boten vaarden door het nieuwe kanaal. In 1904 was het kanaal al weer te klein, het Merwedekanaal werd verbreed en een nieuwe sluis kwam in Utrecht naast de oude.

Een groot deel van het kanaal ten noorden van Utrecht ging op in het in 1954 opgeleverde Amsterdam-Rijnkanaal. Maar in Utrecht en ten zuiden daarvan is de oorspronkelijk aangelegde infrastructuur nog duidelijk aanwezig. De Keulsekade met het sluizencomplex bij De Munt is uniek: op deze plaats wordt de Leidsche Rijn gekruist. Dat resulteerde in extra sluizen, een omleidingskanaal en bruggen met haar dienstwoningen voor het bedienend personeel. De Muntbrug is origineel uit de beginperiode en in 2016 gerestaureerd met vervanging van alle klinknagels. De brug kan er weer even tegen. Bij Vianen is de Bolgereijnsebrug een mooi voorbeeld van de met de hand te bedienen draaibrug en van de toenmalige staalbouw.

De Muntbrug met de Rijksmunt

Het kanaal had grote gevolgen voor de bedrijvigheid. De energiecentrales van P.E.G.U.S. in Utrecht, bulkverwerkende bedrijven voor de lijnolie en het veevoer als Ulbe Twijnstra in Maarssen, SOL-Cereol in Utrecht en ook Cockuyt in Jutphaas, waar nu de zeepfabriek is gevestigd. De locatie van De Rijksmunt in Utrecht is niet toevallig bij het kanaal en dat geldt ook voor de voormalige zinkfabriek van Hamburger, de gebouwen daarvan zijn nu onderdeel van het complex van Douwe Egberts. Tenslotte kan de vestiging van bedrijven als Werkspoor en DEMKA gekoppeld worden aan de capaciteit van dit toen nieuwe kanaal.

Juist de ensemblewaarde van waterstaatkundige werken, fabrieken en de knooppunten van bedrijvigheid maken het Merwedekanaal tot een as van industrieel erfgoed.

Tot het sluizencomplex in Utrecht behoren:

  • Kanaalweg 80 en 81/82 –  twee dubbele dienstwoningen uit 1900 voor het Merwedekanaal
  • Kanaalweg 88 / Leidseweg 91/92 – brug- en sluiswachterswoningen uit 1885 voor het toen nieuwe Merwedekanaal
  • Kanaalweg bij 89 – vm schutsluis Leidsche Rijn uit 1887 voor het toen nieuwe Merwedekanaal
  • Kanaalweg bij 89 – Leidsche Rijnbrug, ophaalbrug uit 1888
  • Kanaalweg 89 – dienstwoning Leidsche Rijnbrug en/of sluis Leidsche Rijn uit 1900
  • Kanaalweg 90 – sluiswachterswoning sluis omleidingskanaal uit 1914-1915
  • Kanaalweg bij 90 – schutsluis met brug omleidingskanaal Merwedekanaal uit 1885
  • Keulsekade 24/33 – 10 sluiswachterswoningen in een rij iov Rijkswaterstaat voor het toen nieuwe Merwedekanaal met sluis uit 1887-1905
  • Keulsekade 34 – schotbalkenloodsen Muntsluis uit 1938
  • Muntbrug – draaibrug over het Merwedekanaal, verbinding in de Leidseweg; fabricage door vm IJzergieterij ‘De Prins van Oranje’ ’s Hage uit 1887
  • Muntsluis – oude en nieuwe sluis Merwedekanaal met bruggen, de oude sluis uit 1885 en met dubbele ophaalbrug en de nieuwe sluis met een dubbele basculebrug, de Muntsluisbrug. De nieuwere sluis uit 1904 is de eerste sluis uitgevoerd in beton en aangelegd voor de verbreding van het kanaal en een toename van scheepvaartverkeer.
Datering vanaf 1885
Adres Kanaalweg en Keulsekade te Utrecht
Soort omgeving met objecten/gebouwen van cultuurhistorische waarde
Trefwoord aan water verbonden bebouwing
Delen:Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageShare on Google+Email this to someone