USINE in actie: in april 2015 zijn we begonnen met het plan tot herstel van een schoorsteen. Een belangrijke bijdrage van de gemeente Utrecht zou pas in 2017 beschikbaar zou komen. Dat gaat er in deze periode om spannen.

De schoorsteen stond bij het ontspanningsgebouw van Werkspoor (Vlampijpstraat Utrecht) en is in december 2011 door bouwvalligheid afgevoerd. Het pand is in 2013 gemeentelijk monument geworden. Architect Duintjer heeft het ontworpen en in 1939 is het pand gerealiseerd. Het pand behoort inmiddels tot ons cultureel erfgoed als gemeentelijk monument. Voor het herstel van de schoorsteen is een bedrag van € 39.000 nodig. USINE heeft in 2015 met 40 gulle gevers al € 6.060 verzameld.

In november 2017 is ons overleg met de gemeente Utrecht opnieuw gestart. De gemeente heeft in 2015 een groot bedrag gereserveerd voor herstel van de schoorsteen in het kader van de vitalisering van het Werkspoorkwartier. Een werkplan om de schoorsteen te herstellen is samengesteld. In de planning hopen we op een start in mei 2018, de maand van de schoorstenen in het industriële Europese Jaar van de Cultuur. Zo zou een feestelijke oplevering na de zomervakantie kunnen plaatsvinden. Inmiddels hebben we ook een beroep gedaan op subsidie gevende fondsen.

Ook sponsor worden? Elke donatie is welkom. Zie voor het bankrekeningnummer van USINE onder Contact.

Het bedrijf Werkspoor en het ontspanningsgebouw

Werkspoor is met haar fabriek in 1912 begonnen op dit terrein van de voormalige gemeente Zuilen. De werknemers woonden aan de andere zijde van het spoor. Het personeel maakte voor feestjes, kaartavonden etc. gebruik van fabriekskantines. De personeelsingang was via de spooronderdoorgang bij het Julianapark. Daar verrees in 1939 tegenover de portiersloge een ontspanningsgebouw, bezoekers hoefden niet meer via de portier het fabrieksterrein op.

De crisis van 1929 voorkwam een eerdere uitvoering en in 1939 was er door de economische opbloei geld beschikbaar. Architect M.G. Duintjer kreeg de opdracht voor het ontwerp. Met het ontspanningsgebouw kwam er alle ruimte voor avond- en weekendactiviteiten. Het gebouw is feestelijk geopend op zaterdag 13 januari 1940. Werkspoor financierde het pand en het openingswoord werd gesproken door directeur ir. M.H. Damme sr.. Collega-fabrikant de heer De Muinck Keizer van DEMKA schonk de muziekinstallaties met grammofoonplaten.

Architect Duintjer heeft direct na de oorlog een artikel over het gebouw mogen publiceren in het blad Forum. Het artikel is te downloaden – artikel – en bevat foto’s van het originele gebouw en een beschrijving van het ontwerp en de functies die het ging vervullen. In het gebouw is het originele mozaïekraam aanwezig.

Het gebouw kende twee zalen, beneden Werkspoor en boven de Gieterijzaal. Ze werden gebruikt voor de uitvoeringen van de toneelgroep, de bridgeclub, de schaakvereniging en diverse andere activiteiten van de personeelsvereniging. Naast de zalen waren er vergaderkamers en een kamer voor het bestuur van de verenigingen. In het gebouw kwam ook een vaste ruimte voor bezoek aan de bedrijfsarts.

De schoorsteen staat boven de voormalige stookkelder. Zij heeft dienst gedaan tot in de jaren 1960. Van de schoorstenen op het terrein bleef zij als enige na de sluiting van de fabriek in 1982 staan. Maar oude schoorstenen vervallen als ze niet gebruikt worden. De stenen lagen los en daarom is ze door haar bouwvalligheid in december 2011 afgebroken. Het zeshoekige basement van 4 meter hoogte is er nog. De originele ronde schoorsteen ging van daar tot een hoogte van 11 meter. De afbraak was niet de bedoeling: het gehele gebouw inclusief schoorsteen zou monument worden. In 2013 werd het gebouw zonder de schoorsteen op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.

Nu gaan we de omissie goedmaken: het ontbreken van de schoorsteen – het symbool van de industriële tijd. In de originele schoorsteen zat een kruisvormig sierpatroon van gele stenen en komt terug.

Wat, wie en waar

Schoorstenen

Schoorstenen zijn lange tijd de symbolen van welvaart geweest. De opkomende industriesteden in de 19e eeuw presenteerden zich in afbeeldingen vaak met een skyline met veel schoorstenen. Vooraanstaande firma’s lieten hun schoorstenen voorzien van beeldmerken en hun naam. Veel van de oorspronkelijk ruim 12.000 fabrieksschoorstenen in Nederland werden volgens een vast patroon gemetseld. Aanvankelijk gebeurde dit met gewone bakstenen. Rond 1900 ging men hiervoor de radiaalsteen gebruiken. Deze steen, met enigszins rond verlopende uiteinden en voorzien van gaten, werd speciaal hiervoor ontwikkeld. Toen in de jaren 1960 de industrie een negatief imago kreeg, werd de schoorsteen het symbool van de vervuiling. Veel leegkomende fabrieken met hun schoorsteen werden als gevolg hiervan gesloopt. Daarmee verdwenen in de loop van de tijd vele monumenten van bedrijf en techniek en dus duizenden schoorstenen.

De eigenaar

Het bedrijf Werkspoor is tot haar opheffing eigenaar geweest van het ontspanningsgebouw. Daarna is het terrein grotendeels verkocht aan de gemeente Utrecht en de diverse gebouwen werden doorverkocht. Het ontspanningsgebouw is al vele jaren in handen van een particuliere eigenaar. Het is te huur voor feesten en partijen. Het gebouw kende achterstallig onderhoud en dit is wel in 2015 weggewerkt.

Schoorsteenbouwer Harm Meijer en de radiaalstenen

Nederland heeft maar enkele schoorsteenbouwers meer en de firma Meijer uit Ten Boer heeft nog vakbekwame metselaars in dienst voor het bouwen van een traditionele schoorsteen. Het bedrijf is gespecialiseerd in alle voorkomende werkzaamheden aan fabrieksschoorstenen en kan putten uit een ruime ervaring. Meijer heeft diverse nieuwe schoorstenen gebouwd en 70% van de nog in Nederland voorkomende schoorstenen worden door het bedrijf onderhouden.

Rond 1860 werd in de baksteenindustrie de strengpers geïntroduceerd. Hiermee kon men klei in iedere gewenste vorm en formaat persen. Zo ging men ook radiaalstenen produceren, die de vorm van een taartpunt hebben en voorzien zijn van gaten. Met dit type steen was men in staat ronde en gladde schoorstenen te bouwen. De meeste overgebleven fabrieksschoorstenen zijn van radiaalstenen gebouwd. Afhankelijk van de hoogte in de schoorsteen waar de steen werd gebruikt, varieerden ook de afmetingen. Bij het ontspanningsgebouw wordt op het bestaande basement de eerste 3,5 meter tot 32 centimeter dikte gemetseld, de volgende 3,5 meter krijgt een dikte van 21 centimeter. De bovenste lagen van de schoorsteen worden in- en uitwendig gemetseld. De schoorsteen wordt weer 11 meter hoog.

De locatie

Na 1982 is het terrein van Werkspoor ingedeeld als industrieterrein. Een stratenplan is ontworpen en de straatnamen herinneren aan Werkspoor, zoals de Vlampijpstraat: Werkspoor heeft vele ketels van bijvoorbeeld elektriciteitscentrales van vlampijpen voorzien.

Delen:Share on FacebookShare on LinkedInTweet about this on TwitterPin on PinterestPrint this pageShare on Google+Email this to someone
Tagged on: